มีเพศสัมพันธ์ไม่บ่อย ก็ป้องกันได้! PrEP On-Demand ทางเลือกใหม่ของคนยุคนี้

เมื่อพูดถึงการป้องกันเอชไอวี หลายคนคุ้นเคยกับการใช้ PrEP แบบกินทุกวัน (Daily PrEP) ซึ่งเป็นมาตรฐานการป้องกันที่ได้รับการยอมรับทั่วโลก แต่ก็มีคำถามสำคัญที่มักเกิดขึ้นบ่อยๆ เช่น 

ถ้ามีเพศสัมพันธ์ไม่บ่อย ต้องกินทุกวันจริงไหม?

อยากป้องกัน แต่กลัวลืมกินยาทุกวัน จะมีตัวเลือกอื่นหรือเปล่า?

คำตอบคือ… มี! 

นั่นคือ PrEP On-Demand หรือที่เรียกว่า PrEP แบบ 2-1-1 ซึ่งออกแบบมาเพื่อผู้ที่ ไม่ได้มีเพศสัมพันธ์เป็นประจำ แต่ยังต้องการป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี อย่างมีประสิทธิภาพตามหลักการทางการแพทย์

PrEP On-Demand ได้รับการรับรองจากแนวทางสากลหลายแห่งว่า สามารถป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี ได้สูงมาก หากใช้อย่างถูกต้อง เหมาะกับไลฟ์สไตล์ของคนยุคใหม่ โดยเฉพาะกลุ่มที่ต้องการการป้องกันแบบยืดหยุ่น ที่ไม่จำเป็นต้องกินทุกวัน ฉะนั้นการรู้จัก PrEP On-Demand แบบละเอียดที่สุด ตั้งแต่หลักการทำงาน วิธีใช้ ใครเหมาะ–ไม่เหมาะ ผลข้างเคียง ความปลอดภัย ตลอดจนเปรียบเทียบกับ Daily PrEP แบบชัดๆ เพื่อให้คุณตัดสินใจได้อย่างมั่นใจที่สุด

PrEP On-Demand คืออะไร? แตกต่างจาก Daily PrEP อย่างไร?

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) คือ ยาต้านไวรัสที่ใช้เพื่อ ป้องกันการติดเชื้อเอชไอวีก่อนเกิดความเสี่ยง โดยการทำให้ร่างกายมีระดับยาที่สามารถยับยั้งไวรัสได้ตั้งแต่เริ่มต้น ปัจจุบัน PrEP มีการใช้งานหลักอยู่ 2 รูปแบบ ซึ่งแตกต่างกันตามวิธีการกินยา และไลฟ์สไตล์ของผู้ใช้

Daily PrEP (PrEP แบบกินทุกวัน)

เป็นการรับประทานยา วันละ 1 เม็ด ทุกวันอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้ระดับยาในร่างกายคงที่อยู่ตลอดเวลา จึงสามารถป้องกัน HIV ได้อย่างต่อเนื่อง โดยไม่ต้องกังวลว่าเมื่อไรจะมีความเสี่ยง

เหมาะกับ

• ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์บ่อย
• ผู้ที่มีความเสี่ยงสูงอย่างสม่ำเสมอ
• ผู้ที่ไม่สามารถคาดเดาได้ล่วงหน้าว่าจะมีเซ็กซ์เมื่อใด
• ผู้ที่ไม่ต้องการคำนวณหรือจำไทม์มิ่งการกินยา
• ผู้ที่ต้องการการป้องกันในระดับสูงตลอดเวลา

PrEP On-Demand / PrEP 2-1-1 (PrEP แบบกินตามโอกาส)

เป็นการใช้ยา เฉพาะช่วงที่มีความเสี่ยง ไม่จำเป็นต้องกินทุกวัน อาศัยการกินยา ก่อน และหลังมีเพศสัมพันธ์ตามช่วงเวลาที่กำหนด เพื่อให้ระดับยาเพียงพอในการป้องกันการติดเชื้อ HIV

เหมาะกับ

• ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์ไม่บ่อย
• ผู้ที่มีเซ็กซ์เป็นครั้งคราว
• ผู้ที่สามารถรู้ล่วงหน้าหรือวางแผนได้ว่าจะมีเซ็กซ์
• ผู้ที่ไม่อยากกินยาทุกวัน
• ผู้ที่ต้องการลดค่าใช้จ่ายในการใช้ PrEP

อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องกินยาให้ตรงตามไทม์มิ่งอย่างเคร่งครัดจึงจะได้ผลดี

ความแตกต่างหลักระหว่าง Daily PrEP และ PrEP On-Demand

• Daily PrEP กินทุกวัน → ป้องกันอย่างต่อเนื่อง เหมาะกับผู้ที่มีความเสี่ยงเป็นประจำ หรือมีหลายคู่นอน
• PrEP On-Demand กินเฉพาะก่อน และหลังมีเพศสัมพันธ์ → ป้องกันเป็นช่วง ๆ เหมาะกับผู้ที่มีความเสี่ยงไม่สม่ำเสมอ และวางแผนได้ล่วงหน้า

PrEP On-Demand vs Daily PrEP แบบไหนดีกว่ากัน?

คำตอบคือ: ไม่มีแบบไหนดีกว่ากันแบบตายตัว แต่ขึ้นอยู่กับ ไลฟ์สไตล์ ความถี่ของความเสี่ยง และความสามารถในการใช้ยาให้ถูกต้อง ของแต่ละคน

PrEP On-Demand ใช้อย่างไร? สูตร 2-1-1 เข้าใจง่ายสำหรับทุกคน

PrEP On-Demand มีสูตรตายตัวที่เรียกว่า 2-1-1 ซึ่งง่ายกว่าที่หลายคนคิดมาก

สูตร 2-1-1 มีดังนี้ 2 เม็ด – 1 เม็ด – 1 เม็ด

อธิบาย

• ขั้นที่ 1: กิน 2 เม็ด ก่อนมีเพศสัมพันธ์อย่างน้อย 2–24 ชั่วโมง เพื่อให้ระดับยาในร่างกายสูงพอสำหรับการป้องกัน
• ขั้นที่ 2: 24 ชั่วโมงหลังจากกินครั้งแรก กิน 1 เม็ด
• ขั้นที่ 3: 48 ชั่วโมงหลังจากกินครั้งแรก กินอีก 1 เม็ด

รวมทั้งหมด 4 เม็ด ต่อ 1 เหตุการณ์ทางเพศ

ตัวอย่างสถานการณ์จริง ทำให้เข้าใจง่ายขึ้น

• ตัวอย่าง 1 วางแผนไว้แล้ว
  • คุณรู้ว่าจะมีเพศสัมพันธ์ตอน 22:00 น.
    → กิน 2 เม็ดตอน 18:00 น. (ก่อนอย่างน้อย 2–24 ชม.)
    → อีก 1 เม็ดตอน 18:00 วันรุ่งขึ้น
    → อีก 1 เม็ดตอน 18:00 วันถัดไป
• ตัวอย่าง 2 มีเซ็กซ์แบบกะทันหัน
  • ถ้าเวลาระหว่าง กิน PrEP ครั้งแรก กับ มีเพศสัมพันธ์ครั้งแรก น้อยกว่า 2 ชั่วโมง
    → ความเสี่ยงจะเพิ่มขึ้น
    → แนะนำให้กินเร็วที่สุดเท่าที่ทำได้ และใช้ถุงยางร่วมด้วย
• ตัวอย่าง 3 มีเซ็กซ์ต่อเนื่องหลายวัน
  • ถ้ามีกิจกรรมหลายครั้งติดกัน เช่น 2–3 วัน
    → หลังการกิน 2 เม็ดแรก ให้กินวันละ 1 เม็ด จนกว่าจะไม่มีเซ็กซ์แล้ว 48 ชั่วโมง

ขั้นตอนเริ่มต้นใช้ PrEP On-Demand

การเริ่มใช้ PrEP On-Demand ไม่ควรกินยาเองโดยไม่ตรวจ หรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ เพราะต้องมั่นใจว่าร่างกายเหมาะสม และใช้ยาได้อย่างถูกต้อง ขั้นตอนสำคัญมีดังนี้

• ตรวจเอชไอวีก่อนเริ่มยา (สำคัญที่สุด)
  • ต้องตรวจเอชไอวีให้ผลเป็นลบ ก่อนเริ่มใช้ PrEP ทุกครั้ง เนื่องจากหากติดเชื้อเอชไอวีอยู่แล้ว ห้ามใช้ PrEP เด็ดขาด เพราะอาจทำให้เชื้อดื้อยา และส่งผลเสียต่อการรักษาในอนาคต
  • การตรวจควรเป็นการตรวจที่เชื่อถือได้ และอยู่ภายใต้คำแนะนำของบุคลากรทางการแพทย์
• ตรวจเลือดพื้นฐาน (ในบางกรณี) แพทย์อาจพิจารณาให้ตรวจเลือดเพิ่มเติม เช่น
  • การทำงานของไต
  • สุขภาพโดยรวมของร่างกาย
  • เพื่อประเมินว่าร่างกายสามารถใช้ยา PrEP ได้อย่างปลอดภัย โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาบางชนิดอยู่แล้ว
• ปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ การพูดคุยกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพทางเพศ จะช่วย
  • ประเมินว่าคุณเหมาะกับ PrEP On-Demand หรือ Daily PrEP
  • อธิบายข้อดี ข้อจำกัด และผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น
  • วางแผนการใช้ยาให้เหมาะกับไลฟ์สไตล์ของคุณ
• เรียนรู้วิธีใช้ PrEP On-Demand สูตร 2-1-1 ให้ถูกต้อง เนื่องจาก PrEP On-Demand ต้องใช้ ตามสูตร และช่วงเวลาที่กำหนดอย่างเคร่งครัด  โดยแพทย์ หรือเจ้าหน้าที่จะอธิบายวิธีการกินยาอย่างละเอียด เพื่อให้ระดับยาในร่างกายเพียงพอในการป้องกันเอชไอวี หากกินไม่ตรงไทม์มิ่ง ประสิทธิภาพในการป้องกันอาจลดลงได้
• กลับมาตรวจติดตามทุก 3 เดือน แม้จะใช้ PrEP แล้ว ก็ยังจำเป็นต้อง
  • ตรวจเอชไอวี เป็นประจำทุก 3 เดือน
  • ประเมินสุขภาพ และผลข้างเคียงของยา
  • พูดคุยปรับแผนการใช้ยา หากไลฟ์สไตล์เปลี่ยนไป

ข้อดีของการใช้ PrEP On-Demand สำหรับกลุ่ม LGBTQ+

PrEP On-Demand เป็นทางเลือกที่ตอบโจทย์กลุ่ม LGBTQ+ จำนวนมาก โดยเฉพาะผู้ที่มีเพศสัมพันธ์ไม่สม่ำเสมอ หรือสามารถวางแผนล่วงหน้าได้ ข้อดีสำคัญ ได้แก่

• ยืดหยุ่นกับไลฟ์สไตล์มากกว่า ไม่จำเป็นต้องกินยาทุกวัน เหมาะกับผู้ที่
  • มีเซ็กซ์เป็นครั้งคราว
  • ไม่ได้มีคู่นอนประจำ
  • มีความเสี่ยงเป็นช่วง ๆ
• ลดภาระการใช้ยาในระยะยาวช่วยลดจำนวนวันที่ต้องกินยาในแต่ละเดือน  เหมาะกับคนที่ไม่อยากรู้สึกว่าต้องผูกพันกับยาทุกวัน
• ประหยัดค่าใช้จ่าย ใช้ยาเฉพาะช่วงที่มีความเสี่ยง  จึงช่วยลดค่าใช้จ่ายรวม เมื่อเทียบกับ Daily PrEP
• มีหลักฐานทางวิชาการรองรับในกลุ่ม MSM งานวิจัยจำนวนมากยืนยันว่า PrEP On-Demand สามารถป้องกัน HIV ได้สูงมาก ในกลุ่มผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย (MSM) หากใช้ถูกต้องตามสูตร
• เหมาะกับผู้ที่สามารถวางแผนล่วงหน้าได้เช่น นัดพบคู่นอนล่วงหน้า สามารถกินยาให้ตรงเวลาได้ตามสูตร 2-1-1

ข้อจำกัด และข้อเสียของ PrEP On-Demand สำหรับกลุ่ม LGBTQ+ ที่ควรรู้

แม้จะมีข้อดีหลายด้าน แต่ PrEP On-Demand ก็ไม่เหมาะกับทุกคน และมีข้อจำกัดที่ควรพิจารณา

• ต้องกินยาให้ตรงเวลาอย่างเคร่งครัด หากกินไม่ครบ หรือผิดช่วงเวลา ระดับยาอาจไม่เพียงพอในการป้องกัน HIV
• ไม่เหมาะกับสถานการณ์ที่มีเซ็กซ์กะทันหันบ่อย ถ้าไม่สามารถกินยาล่วงหน้าอย่างน้อย 2 ชั่วโมง ประสิทธิภาพในการป้องกันจะลดลง
• หลักฐานชัดเจนที่สุดในกลุ่ม MSM ปัจจุบันข้อมูลประสิทธิภาพของสูตร 2-1-1 ชัดเจนที่สุดในผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย กลุ่มอื่นควรปรึกษาแพทย์ก่อนเลือกใช้รูปแบบนี้
• ยังต้องป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น ๆPrEP ป้องกันได้เฉพาะ HIV ไม่สามารถป้องกัน
  • ซิฟิลิส
  • หนองใน
  • HPV
  • เริม
  • จึงยังควรใช้ถุงยางอนามัยร่วมด้วยเมื่อเหมาะสม
• ต้องตรวจสุขภาพสม่ำเสมอเหมือน Daily PrEP แม้จะไม่ได้กินยาทุกวัน แต่ยังต้องตรวจ HIV และติดตามสุขภาพทุก 3 เดือนเช่นกัน

ข้อแนะนำการใช้ PrEP On-Demand สำหรับกลุ่ม LGBTQ+ อย่างปลอดภัย

เพื่อให้การใช้ PrEP On-Demand มีประสิทธิภาพ และปลอดภัยสูงสุด ควรปฏิบัติตามคำแนะนำต่อไปนี้

• ตรวจเอชไอวีทุกครั้งก่อนเริ่มใช้ ต้องมั่นใจว่า ผลเป็นลบจริง ก่อนเริ่มยา เพื่อป้องกันปัญหาเชื้อดื้อยาในอนาคต
• เลือกรูปแบบ PrEP ให้เหมาะกับไลฟ์สไตล์ของตัวเอง
  • หากคุณมีคู่นอนหลายคน มีเซ็กซ์บ่อย ไม่สามารถคาดเดาเวลาได้ Daily PrEP อาจเหมาะกว่า
  • แต่หากคุณ มีเซ็กซ์เป็นครั้งคราว วางแผนได้ล่วงหน้า PrEP On-Demand เป็นตัวเลือกที่ดี
• ใช้ถุงยางร่วมด้วยในสถานการณ์เสี่ยงสูงโดยเฉพาะเมื่อยังไม่แน่ใจสถานะของคู่นอน มีความเสี่ยงต่อโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น
• ตั้งระบบเตือนความจำเรื่องการกินยา เช่น ตั้งแจ้งเตือนในโทรศัพท์ ใช้แอปช่วยจำ เพื่อป้องกันการลืมกินในช่วง 24 และ 48 ชั่วโมงหลังเริ่มสูตร
• ตรวจสุขภาพทางเพศเป็นประจำนอกจาก HIV แล้ว ควรตรวจ
  • ซิฟิลิส
  • หนองใน
  • ไวรัสตับอักเสบ
  • HPV (ตามความเหมาะสม) เพื่อดูแลสุขภาพทางเพศแบบองค์รวม
• ปรึกษาแพทย์หากมีโรคประจำตัวหรือใช้ยาชนิดอื่น เช่น โรคไต หรือยาที่อาจมีผลต่อการทำงานของไต แพทย์จะช่วยประเมินความเหมาะสมของการใช้ PrEP ให้ปลอดภัยที่สุด

PrEP On-Demand มีผลข้างเคียงหรือเปล่า?

โดยทั่วไป PrEP มีความปลอดภัยสูงมาก ทั้งสูตร Daily และ On-Demand เพราะเป็นยาต้านที่ใช้มานานและผ่านการวิจัยแล้วว่าใช้ได้ในระยะยาว แต่อาจมีผลข้างเคียงที่อาจพบได้ ในช่วงเริ่มใช้

• คลื่นไส้
• ปวดหัว
• เวียนศีรษะ
• อ่อนเพลีย
• ท้องเสียเล็กน้อย

อาการมักดีขึ้นภายใน 1–2 สัปดาห์ เมื่อร่างกายปรับตัวได้

ทำไมคนยุคนี้ถึงนิยม PrEP On-Demand มากขึ้น

• ไลฟ์สไตล์เปลี่ยนแปลง: มีเซ็กซ์ไม่บ่อย
• ลดภาระการกินยา
• ประหยัดค่าใช้จ่าย
• มีงานวิจัยรองรับ
• วิธีใช้ชัดเจน เข้าใจง่าย
• ป้องกัน HIV ได้จริง
• สอดคล้องกับการใช้ชีวิตของคนรุ่นใหม่ที่มีความยืดหยุ่น

อ่านบทความอื่นๆ เพิ่มเติม

• แนวทางเลือกใช้ PrEP หรือ PEP ให้เหมาะสมกับแต่ละบุคคล
• PrEP แบบฉีด สำหรับ LGBTQ+ ปลอดภัย ไม่ต้องกินทุกวัน

PrEP On-Demand จึงถูกมองว่าเป็น ตัวเลือกที่คุ้มค่า เหมาะสำหรับหลายคนที่ไม่ต้องการกินยาเป็นประจำทุกวัน

PrEP On-Demand คือทางเลือกที่ยอดเยี่ยมสำหรับผู้ที่มีเพศสัมพันธ์ไม่บ่อย แต่ยังต้องการปกป้องตัวเองจาก HIV อย่างมีประสิทธิภาพ สูตร 2-1-1 เป็นรูปแบบที่ยืดหยุ่น ใช้งานไม่ยาก และได้รับการรับรองแล้วจากงานวิจัยระดับโลกว่าป้องกันได้จริงในกลุ่มผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย (MSM)

อย่างไรก็ตาม การเลือกใช้ PrEP แบบใดควรขึ้นอยู่กับไลฟ์สไตล์ ความถี่ของการมีความเสี่ยง และความพร้อมของผู้ใช้ ไม่ใช่แบบไหน ดีกว่า แต่แบบไหน เหมาะกว่า ต่างหากที่สำคัญ

เมื่อเข้าใจวิธีใช้ PrEP On-Demand อย่างถูกต้อง และเข้าตรวจสุขภาพอย่างสม่ำเสมอ คุณจะสามารถมีความสุขกับชีวิตทางเพศได้อย่างมั่นใจ และปลอดภัยมากขึ้นในทุกสถานการณ์

เอกสารอ้างอิง

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Guidance for PrEP. แนวทางสำหรับบุคลากรสาธารณสุข รวมถึงการใช้ PrEP แบบ 2-1-1 (On-Demand) ในกลุ่ม MSM. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.cdc.gov/hivnexus/hcp/prep/index.html CDC
• World Health Organization (WHO). Pre-exposure prophylaxis (PrEP). สรุปแนวคิด PrEP ในฐานะทางเลือกป้องกัน HIV เพิ่มเติมสำหรับผู้มีความเสี่ยงสูง และหลักฐานด้านประสิทธิภาพ. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int/teams/global-hiv-hepatitis-and-stis-programmes/hiv/prevention/pre-exposure-prophylaxis World Health Organization
• World Health Organization (WHO). Consolidated guidelines on HIV prevention, testing, treatment, service delivery and monitoring. แนวทางรวมด้านการป้องกันและการใช้ PrEP ตามหลักฐานล่าสุด. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://www.who.int/publications/i/item/9789240031593 World Health Organization
• กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางการจัดบริการยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อเอชไอวีประเทศไทย (Thailand National Guidelines for Pre-Exposure Prophylaxis: PrEP 2021). เอกสารแนวทางการให้ PrEP ในประเทศไทย รวมทั้งรูปแบบการใช้ยา. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://ddc.moph.go.th/uploads/publish/1190220211116082438.pdf Disease Control Department
• Bureau of AIDS, TB and STIs, Department of Disease Control. Thailand National Guideline for Pre-Exposure Prophylaxis (PrEP) 2021 – cited in Thai AIDS Journal. สรุปแนวทางการใช้ PrEP ในกลุ่มประชากรต่างๆ ในประเทศไทย. [ออนไลน์] เข้าถึงได้จาก https://he02.tci-thaijo.org/index.php/ThaiAIDSJournal/article/view/254693 ThaiJo